توتم چيست؟(بخش آخر)

در بخش قبل که در مورد توتم مطالبی را آوردیم به بیان نظریه برخی دانشمندان در این زمینه پرداختیم حال در بخش دوم و در اینجا نظر برخی دیگر از دانشمندان را بیان می کنیم:

ریورز(Rivers) مدعی بود که پدیده توتمیسم از سه جزء روانی،اجتماعی و آیینی تشکیل شده است.تصور خویشاوندی بین افراد یک طایفه با حیوانات یا گیاهان جزء روانی قضیه است،در حالی که ارتباط موجودات با گروه های اجتماعی، بعد اجتماعی قضیه را نشان می دهد و آدابی که منعیات و مراسم خاصی را نسبت به توتم ها تجویز می کند،جنبه آیینی آن را معرفی می کند.

از نظر بوآس (Boas)  توتمیسم پدیده اجتماعی و واقعی به حساب نمی آید بلکه مردم شناسان با جمعبندی پدیده های نامربوط به یکدیگر، آن را ابداع کرده اند.جانوری که بعنوان توتم گروهای خویشاوندی را از هم جدا می ساخت،می توانست بوسیله هر رسم دیگری نیز آن کارکرد را القاء کند. گزینش اسم جانوران و گیاهان بعنوان توتم اتفاقی است و جهت تمیز گروه های خویشاوند، از هر چیز دیگری نیز می توان بعنوان نشانه استفاده کرد.

گلدن وایزر(Goldel Wiser) عقیده داشت آنچه در قالب پدیده توتمیسم تعریف می شود، در حقیقت سه پدیده گوناگون را در خود جمع کرده است. این پدیده ها عبارتند از: سازمان طایفه ای و تشکیلات خویشاوندی. نام و موضوعی که تحت عنوان توتم با اعضای طایفه و نوعی خویشاوندی بین افرادی که دارای توتم مشترک هستند.

اما دورکیم (Durkheim) در مورد توتمیسم چیزی دیگر می گفت. از نظر وی توتم بعنوان نشانه ای است که تجسم طایفه و کلان بوده،بطوری که می توان تجلی همبستگی و قدرت اعضای جامعه را در آن یافت.این نشانه ابتدا نقشی ساده مشتمل بر چند خط است که چون با موجودات محیط پیرامون شباهت هایی را نشان می دهد، به مثابه آن موجودات تداعی شده، و در نتیجه همان پیزی را پدید می آورد که تحت نام توتم می شناسیم.

مالینوفسکی(Malinowski)  که همه پدیده های مشاهده شده اش را با دیدگاه کارکردی تبیین می کند توتمیسم را نیز از این قاعده مستثنی نساخت. از نظر او از این جهت توتم ها از حیوانات و گیاهان انتخاب می شدند که خوراک انسان ها بوده و برطرف کننده نیازهای زیستی و عاطفی انسان هستند. ارتباطی که در نظام های توتمی بین انسان و جانوران وجود دارد به سبب آن است که آنها واسط بین طبیعت و نوع بشر هستند و در او ایجاد احساسات و عواطف می کنند. پرنده احساس نیاز به پرواز را اقناع می کند،ماهی نیاز به شنا را برطرف می سازد و خزندگان با عوض کردن پوست، جوانی و تازگی را متجلی می سازند. ارتباط این افراد بااین حیوانات از این کارکرد برخوردار است که آرزو ها و نیاز ها عاطفی و زیستی انسان را مرتفع می سازد، بنابراین توتم ها به سبب کارکردی که برای بومیان دارند، بوسیله آنها خلق شده و به کار گرفته می شوند.

تا اینجا توتم را مورد بررسی قرار دادیم و آن را تا حدی شناختیم،و متوجه شدیم که اساسا توتم چیست و چطور بوجود می آید.

در بعضی جوامع بدوی مانند تاتارها،ترکان ( باید خاطر نشان کرد که نژاد ترک به نژاد تاتار برمی گردد که از اقوام ساکن در شرق و شمال شرق اسیا بوده اند و سپس رفته رفته به طرف مرز های شمال شرقی ایران متمایل شدند و نباید انها را با نژاد آذری که از اقوام اصیل ایرانی و از نژاد ماد هستند اشتباه گرفت) و مغول ها اجداد و پدران بعنوان توتم مورد توجه و پرستش قرار می گرفت وقتی آنها وارد ایران شدند و پس از مسلمان شدن باورها و عقاید توتمی خویش را که آیین نیاپرستی و تقدس جادوگران قبیله ای بود همچنان حفظ کردند و آن را با دین جدیدشان مخلوط کردند و بسیاری از شخصیت های مدعی تقدس و مسلمان را به جای توتم های مقدس و جادوگران قبیله ای نهادند و برای مردگان شان گنبد و بارگاه بر افراشتند.

مثلا ساختن گنبد و بارگاه بر روی گور های رهبران مذهبی و تبدیل کردن آن به محل زیارت و نیازخواهی و نیایش و دعا برای اولین بار در زمان ترکان غزنوی و سلجوقی ساخته شد و پیش از آن چنان رسمی در ایران وجود نداشت. به طور مثال برای آرامگاه امام رضا(علیه السلام) در زمان مسعود غزنوی توسط ترکان سنی مذهب حاکم بر ایران بارگاه ساخته شد و متولی برای آن تعیین گردید. در آن زمان امام رضا (علیه السلام) درون بنایی آرمیده بود که به نام مشهد هارون شهرت داشت،زیرا که قبر هارون الرشید عباسی در آنجا بود و امام رضا را نیز به دستور مامون در کنار هارون دفن کرده بودند. ولی در زمان مسعود غزنوی شناسنامه این بنا تغییر کرد و نام آن را مشهد امام رضا نامیدند و تبدیل به زیارتگاه شد. این بنا در زمان سلجوقیان توسعه بیشتری یافت و موقوفه ها و خدمتکارانی در اختیار آنجا قرار گرفت. و در زمان مغولان نیز توسط ترکان سنی توسعه بیشتری یافت. سپس  توسط گوهرشاد خانم که یک سنی بسیار متعصب بود یک مسجد و مدرسه باشکوه همراه با موقوفات پردرآمد در کنار آرامگاه امام رضا (ع) احداث شد که تاکنون نیز موجود است. به شناسنامه هریک از گنبد های ایران که بنگریم خواهیم دید که ابتدا توسط یکی از ترکان غزنوی یا سلجوقی یا مغول یا تیموری بنا شده و پیش از آن وجود نداشته است. و این خود مقدمه ای شد برای روی کار آمدن و ایجاد فرقه تصوف صفویه توسط شیخ صفی الدین اردبیلی و تشییع صفوی و دولت صفویه توسط شاه اسماعیل صفوی که انشاءالله در فرصت های آینده به آن می پردازیم.

منبع:

www.irantarikh.com

کتاب شناخت شناخت ها  اثر کاوه احمدی علی آبادی انتشارات فرهنگ کاوش

/ 2 نظر / 201 بازدید
ژاله

سلام... چه وب لاگ پر محتوايی داريد.. من دنبال مقاله هايی در مورد توتم حيوانات ميگشتم. به شما رسيدم..... بعد باز خواهم گشت و بيشتر نوشته های شما را مطالعه خواهم کرد.

مهران

درود به تو نیک اندیش و سپاس از دیدارتون از وبلاگم به صورت گذرا از مطالب وبلاگتان بازدیدی داشتم که انصافاً پر محتوا یافتم. در صورتی که مایل بودید تبادل لینک داشته باشیم. شاد و پیروز باشید